🎬مطرود همقبیله، محکوم خویشم*
نگاهی به فیلم «بت» ساخته حمید نعمتالله
🖋️ریحانه عابدنیا
«فضای مجازی نیست، جامعه مجازیه.» این جمله حسنی (کاظم سیاحی) در فیلم «بت» دقیقترین توصیف از جهانی است که حمید نعمتالله برای روایت داستانش انتخاب کرده است؛ جهانی که در آن توجه دیگران به سرمایه تبدیل میشود و دیدهشدن میتواند راهی برای کسب پول، قدرت و اعتبار باشد. اما اهمیت این جهان فقط در سازوکارهای اقتصادی و مناسبات قدرت آن نیست. فضای مجازی در «بت» جایی است که آدمها برای رفع نیازها، کمبودها، جاهطلبیها و تناقضاتشان به آن پناه میبرند و ممکن است در نهایت، رابطهی واقعی با دیگران و حتی با خودشان را از دست بدهد.
انگیزهی ورود لیلا (لیلا حاتمی) به این جهان، میل به شهرت نیست. او زندگیاش را در گلخانه و میان کندوهای عسل میگذراند و در آن فضا احساس امنیت و آرامش دارد. اما به پیشنهاد دوستانش، برای تبلیغ عسلفروشیاش وارد اینستاگرام میشود. افزایش دنبالکنندهها و بازدیدها در ابتدا وسیلهای برای رونق کسبوکار اوست، اما جادوی این فضا، نیازش به عشق و تعلقخاطر را تحریک میکند و مسیرش را تغییر میدهد.
توجه و ابراز علاقهی اسفندیار (محمدرضا فروتن)، مردی با ادای روشنفکری و حمایت از فرهنگ و هنر، برای لیلایی که آشکارا از تنهاییاش حرف میزند، میتواند نشانه امکان یک رابطه و خروج از انزوای عاطفی باشد. او به خواست اسفندیار و برای جلب رضایتش، وارد چالش خطرناک بیدارماندن میشود. اما پس از ناامیدی از او، تصمیم میگیرد چالش را متوقف کند. اینبار، شاهرخ (نوید پورفرج) از راه میرسد و باز نیاز لیلا به عشق، او را در این بازی نگهمیدارد.
در واقع، در طول فیلم، انگیزهی لیلا از رونق یک کسبوکار، به امید شکلگیری یک رابطه عاطفی، و سرانجام به حفظ تنها پیوند خانوادگیاش تبدیل میشود. او قربانی میل به شهرت نیست، قربانی نیاز به تعلق و رهایی از تنهایی است.
رابطهی او با شاهرخ نیز از همین منظر قابل بررسی است. شاهرخ در سایهی خواهرش قرار گرفته و حمایتهای بیش از اندازهی پدر، او را به فردی وابسته و ناتوان در ساختن زندگی تبدیل کرده است. و پناهبردنش به قمار، تلاشی است برای جبران احساس ناکامی و به دست آوردن قدرت و اعتبار، بدون پرداخت هزینهی آن. رابطهی او و لیلا آمیزهای از محبت، وابستگی، حسادت و نیاز متقابل است. آنها جز یکدیگر کسی را ندارند و همین وابستگی است که لیلا را به ادامهی بازی میکشاند.
در مقابل ایندو، نوع دیگری از شخصیتهای حاضر در این جامعه قرار گرفتهاند. کسانی که از میل و آسیبپذیری دیگران برای پیشبرد منافع خود استفاده میکنند. اسفندیار که با کافه، نمایش فیلمهای کلاسیک ایرانی و بازنمایی سلیقه فرهنگیاش در اینستاگرام، هویتی برای خود ساخته که بیش از آنکه حاصل یک جهان فکری منسجم باشد، بازتاب شخصیت نمایشگر و اغواگر اوست. و حسنی که در ساختار دیگری از قدرت و منفعتخواهی، از جاهطلبی افرادی مثل مژده سوءاستفاده میکند و شبیه یک رابطهی ارباب و رعیتی نوین، آنها را به بند میکشد.
بخشی دیگر از شخصیتهای فیلم اما هویت مشخصی ندارند. یحیی با عشق یکطرفه و فداکارانهاش به لیلا، خواهر یحیی که جز اعتراف به این عشق، نقش دیگری ندارد، مرد همراه مژده (لیلی رشیدی) که نمیدانیم چه میخواهد و چه نسبتی با این جهان دارد و نیز خودِ مژده که نوع رابطهاش با لیلا و شاهرخ، به خوبی پرداخته نشده و معلوم نیست چرا اصرار دارد که مدیریت تولید محتوای دهکدهی سلامت را بهدست آورد.
البته اینجا تناقض قابل توجهی شکل میگیرد؛ اینکه بلاتکلیفی برخی شخصیتها را باید صرفاً ضعف فیلمنامه دانست یا میتوان آنها را بازتاب هویتهای ناپایدار در جامعهای تلقی کرد که آدمها در آن مدام در حال ساختن و عرضه تصویری متفاوت از خود هستند؟ کسانی که گاهی خودشان هم نمیدانند چه میخواهند و چه نسبتی با تصویری دارند که به دیگران نشان میدهند.
نمایش هویت ناپایدار در ساختار چنین روایتی میتوانست به یکی بهترین شخصیتپردازیها تبدیل شود اگر انگیزهها و تناقضات درونی آنها را آشکارتر میدیدیم. اما در نسخهی فعلی، تشخیص مرز میان بازنمایی آگاهانه سردرگمی انسان و ناتمام ماندن شخصیتها، دشوار شده است.
«بت» از نظر انتخاب موضوع و ظرفیتهای بصری، فیلم قابل توجهی است. بازیها، بهویژه بازی لیلا حاتمی با نگاهها و سکوتهای اثرگذار، و بهرهگیری نعمتالله از تقابل دو بخش درونی و بیرونی خانهی لیلا؛ فضای درونی خالی و سرد در برابر طبیعت سبز و گرم بیرون، از نقاط قوت فیلم هستند و بهخوبی نیازها و فاصلهی عاطفی میان شخصیتها را منتقل میکنند.
عنوان فیلم نیز معنایی فراتر از یک چهرهی محبوب دارد. بت، تصویری است که دیگران از ما میسازند و ما برای حفظ آن، بهتدریج از خود واقعیمان فاصله میگیریم.
فیلم در طرح این وضعیت اجتماعی و انسانی هوشمندانه عمل میکند، اما میتوانست با پیوند منسجمتر بین شخصیتها و موقعیتهایش، از یک ایده اجتماعی قابل تأمل به فیلمی عمیقتر و ماندگارتر برسد.
*از ترانهی "کندو" سرودهی ایرج جنتی عطایی
