🎭شبی که جای خالی بهرام بیضایی روی صحنه تئاتر شهر حس شد؛ از حسرت زنجانپور تا پیام مژده شمسایی

🖋️فاطمه آبروش

آیین پاسداشت بهرام بیضایی با عنوان «روایتگر اسطوره‌ها» در حالی در تئاتر شهر برگزار شد که سخنان هنرمندان حاضر، بیش از هر چیز روایتگر حسرتی مشترک بود؛ حسرت بزرگداشت هنرمندی که بسیاری معتقد بودند باید در زمان حیاتش قدر او را می‌دانستیم.

شامگاه شنبه ۱۶ آبان‌ماه، تالار اصلی مجموعه تئاتر شهر میزبان آیین پاسداشت بهرام بیضایی بود؛ هنرمندی که نامش با اسطوره، تاریخ، ادبیات نمایشی و بخش مهمی از حافظه سینمای ایران گره خورده است. این مراسم با عنوان «روایتگر اسطوره‌ها» به همت خانه تئاتر و با کارگردانی سیدجواد روشن برگزار شد و جمعی از بازیگران، کارگردانان، نویسندگان و هنرمندان پیشکسوت و جوان در آن حضور یافتند.

اکبر زنجانپور، داریوش فرهنگ، رویا افشار، ایرج راد، بهرام ابراهیمی، اسماعیل خلج، مجید قناد، عباس جهانگیریان، محمدحسین ناصربخت، علیرضا گیلوری، آرش فلاحت‌پیشه، پوپک عظیم‌پور، سعید ذهنی و جمع دیگری از هنرمندان از حاضران این آیین بودند. اجرای برنامه را اصغر همت برعهده داشت.

آنچه در این شب بیش از هر چیز به چشم آمد، تأکید سخنرانان بر جایگاه بی‌بدیل بیضایی و در عین حال انتقاد و تأسف از شرایطی بود که این هنرمند را از امکان فعالیت مستمر در سرزمین خود محروم کرد.

زنجانپور: یک گوهر را از دست دادیم و حالا به فکر بزرگداشت افتادیم

اکبر زنجانپور نخستین سخنران مراسم بود. او که با تشویق ایستاده حاضران روی صحنه رفت، سخنانش را با انتقادی تلخ از زمان برگزاری این پاسداشت آغاز کرد.

زنجانپور گفت: «چه می‌توان گفت. یک گوهر را به راحتی روانه کردیم و رفت و حالا یادمان افتاده برایش بزرگداشت بگیریم. باید برایش بزرگداشت می‌گرفتیم، ولی زمانی که نفس می‌کشید و زنده بود و در ایران بود.»

او جایگاه بیضایی را در کنار چهره‌هایی چون سوفوکل و شکسپیر دانست و با اشاره به ویژگی‌های ادبی و تصویری آثارش گفت خواندن متون او به سواد، شناخت و تأمل نیاز دارد. به اعتقاد زنجانپور، بیضایی صرفاً با کلمات سخن نمی‌گفت، بلکه هنگام نوشتن و حتی صحبت کردن، تصویر می‌ساخت؛ تصویری که در ذهن مخاطب شکل می‌گرفت و به صحنه و پرده سینما راه پیدا می‌کرد.

این بازیگر و کارگردان تئاتر همچنین از اینکه بیضایی دور از ایران درگذشت و در سرزمین مادری‌اش به خاک سپرده نشد، ابراز تأسف کرد و گفت باید مراقب دیگر هنرمندان بود تا سرنوشتی مشابه پیدا نکنند.

دولت‌آبادی از درخواست بازگشت پیکر بیضایی نوشت

در ادامه، اصغر همت یادداشت محمود دولت‌آبادی را برای حاضران خواند. دولت‌آبادی به دلیل کسالت نتوانسته بود در مراسم حضور پیدا کند.

در بخشی از این یادداشت، برگزاری چنین آیینی تلاشی برای حفظ پیوند نسل امروز با پیشینه فرهنگی ایران توصیف شده بود. دولت‌آبادی همچنین به درخواست دوستداران بیضایی برای بازگرداندن پیکر او به ایران اشاره کرد و نوشت که در پاسخ به این درخواست، یادداشتی تهیه و ارسال کرده، اما با آن موافقت نشده است.

او در پایان از هنرمندانی که برای قدردانی از توانایی‌ها و خدمات بیضایی به هنر ایران گرد هم آمده بودند، قدردانی کرد.

داریوش فرهنگ از میراثی گفت که هنوز به درستی شناخته نشده است

داریوش فرهنگ، دیگر سخنران این مراسم، با تکیه بر تجربه همکاری با بهرام بیضایی، به ابعاد کمتر دیده‌شده هنر او پرداخت.

فرهنگ در بخشی از سخنان خود با مرور نمایشنامه‌هایی همچون «آرش»، «آژدهاک»، «مرگ یزدگرد»، «فتح‌نامه کلات»، «کارنامه بندار بیدخش» و «شب هزار و یکم»، بر جایگاه بیضایی در ادبیات نمایشی ایران تأکید کرد.

او با اشاره به جایگاه شکسپیر در فرهنگ انگلیسی‌زبان، گفت ما نیز باید به بهرام بیضایی افتخار کنیم؛ هنرمندی که هم‌زمان نمایشنامه‌نویس، کارگردان، پژوهشگر و فیلمساز بود. فرهنگ همچنین پیشنهاد کرد سینما و تئاتر ایران بیش از گذشته از دیالوگ‌ها و آثار بیضایی بهره بگیرند.

او در ادامه به اهمیت میزانسن و دکوپاژ در فیلم‌های بیضایی اشاره کرد و از آثاری چون «شاید وقتی دیگر»، «مرگ یزدگرد»، «چریکه تارا» و «باشو، غریبه کوچک» نام برد.

فرهنگ با روایت خاطره‌ای از فیلمبرداری «چریکه تارا»، به نگاه خلاقانه بیضایی در شکل‌گیری تصاویر سینمایی اشاره کرد و «باشو، غریبه کوچک» را یکی از نقاط عطف سینمای او دانست؛ فیلمی که به باور او بدون نیاز به زیرنویس و مترجم نیز می‌تواند با مخاطبان فرهنگ‌های مختلف ارتباط برقرار کند.

او همچنین با اشاره به موانعی که در مسیر ساخت برخی آثار بیضایی قرار داشت، از غربت این هنرمند و محرومیت او از ادامه فعالیت در ایران ابراز تأسف کرد.

در ادامه، یادداشتی از مسعود کیمیایی درباره بیضایی قرائت شد. کیمیایی در این یادداشت با اشاره به ماندگاری دانایی و اندیشه، از احترام و دوستی همیشگی خود با این هنرمند نوشته بود.

موسیقی نیز بخشی از این آیین بود. وحید تاج با اجرای قطعاتی، به بیضایی و نقش او در توجه به اسطوره‌ها ادای احترام کرد.

مژده شمسایی: هیچ پاسداشتی بهتر از انتشار آثارش در ایران نیست

یکی از بخش‌های تأثیرگذار مراسم، پخش پیام صوتی مژده شمسایی، بازیگر و همسر بهرام بیضایی بود.

شمسایی در این پیام بخش‌هایی از نامه‌های بیضایی را خواند که در آنها به دغدغه‌ها و گلایه‌های این هنرمند درباره شرایط حرفه‌ای و فعالیت هنری‌اش اشاره شده بود. او همچنین از حال و هوای خود پس از درگذشت بیضایی سخن گفت و در نهایت بر نکته‌ای تأکید کرد که شاید مهم‌ترین مطالبه این مراسم نیز بود: برای بهرام بیضایی هیچ پاسداشتی بهتر از انتشار آثارش در ایران نیست.

اصغر همت نیز که در دوران تحصیل در دانشکده هنرهای زیبا از شاگردان بیضایی بوده است، خاطراتی از دوران دانشجویی و آشنایی خود با این هنرمند روایت کرد.

رویا افشار، بهرام ابراهیمی، پژند سلیمانی از دیگر سخنرانان این پاسداشت بودند

در بخش دیگری از مراسم، کلیپ‌هایی از سخنان هنرمندان مختلف درباره بهرام بیضایی پخش شد. علیرضا خمسه، گلاب آدینه، رضا کیانیان، مازیار لرستانی، قطب‌الدین صادقی، مجید مظفری، هرمز هدایت، بهرام شاه‌محمدلو، ستاره اسکندری، محمد بهرامی، اسماعیل خلج و مهرداد ضیایی از جمله هنرمندانی بودند که در این تصاویر از جایگاه و خاطرات خود با بیضایی گفتند.

این آیین با پخش تصاویری از آخرین اجرای بهرام بیضایی به پایان رسید؛ تصاویری از هنرمندی که در واپسین حضور خود روی صحنه نیز با تشویق تماشاگران بدرقه شد.

شاید مهم‌ترین پیام این شب را بتوان در کنار هم قرار دادن سخنان زنجانپور و مژده شمسایی جست‌وجو کرد؛ از یک سو حسرت بزرگداشتی که باید در زمان حیات بیضایی برگزار می‌شد و از سوی دیگر تأکیدی بر اینکه بهترین راه پاسداشت او، فراهم کردن امکان انتشار و دیده شدن آثارش در سرزمین خودش است. میراث بیضایی تنها مجموعه‌ای از نمایشنامه‌ها و فیلم‌ها نیست؛ او شیوه‌ای برای بازخوانی تاریخ، روایت اسطوره‌ها و نگاه دوباره به هویت ایرانی بر جای گذاشته است.